کتابخانه دیجیتال

آئین نامه مالکیت معنوی ، خط مشی و هدف‌های کتابخانه دیجیتال دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی

نظر به اهمیت دسترسی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور به منابع اطلاعاتی الکترونیک و نقش بنیادی این منابع در دستیابی به اهداف و نیز سیاست‌های کلان وزارت بهداشت، همچنین با در نظر گرفتن  ضرروت دسترسی به این منابع به عنوان زیرساخت‌های پژوهشی و آموزشی کشور، کنسرسیوم تأمین منابع الکترونیک در حوزه‌ی معاونت تحقیقات و فنآوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی شکل گرفته است. هدف اصلی تشکیل این کنسرسیوم، فراهم نمودن زمینه‌ی لازم جهت تأمین دسترسی پایدار تمامی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور به جدیدترین و معتبرترین منابع علمی پژوهشی، آموزشی و درمانی است.

      هم‌راستا با برنامه‌ی راهبردی دانشگاه علوم  توانبخشی و سلامت اجتماعی کتابخانه‌ی الکترونیک دانشگاه در نظر دارد بعنوان یکی از دانشگاه‌های برتر کشور در تولید و نشر علم و توسعه‌ی فنآوری حرکت کند. ازاین‌رو مأموریت کتابخانه الکترونیک دانشگاه تقویت آموزش و فعالیت‌های پژوهشی دانشگاه همچنین حمایت از تلاش‌های دانشگاه در جهت ارتقاء رتبه در سطح ملی و بین‌المللی، از طریق تهیه، توسعه و تسهیل دسترسی  به منابع و اطلاعات علمی مورد نیاز دانشگاه و مدیریت بهره‌برداری از این منابع است. این مهم به توانمندسازی در حوزه آموزش، پژوهش و فنآوری و فعالیت‌های مرتبط در دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی در جهت ارتقاء مأموریت مهم دانشگاه‌های علوم پزشکی یعنی پیشگیری و  درمان و  از طریق توسعه و تسهیل دسترسی از راه دور و برخط به منابع و اطلاعات علمی مورد نیاز جامعه‌ی هدف و  مدیریت بهره برداری از منابع علمی دیجیتال می‌انجامد. در ادامه به شرح اصطلاحات مطرح در این آیین‌نامه پرداخته شده است:

کتابخانه دیجیتالِ دانشگاه در واقع پورتال دسترسی به منابع الکترونیکی پزشکی معتبر و به‌روز است که یا از طریق کنسرسیوم وزارت بهداشت خریداری و در اختیار دانشگاه‌ها قرارداده می‌شود یا منابع رایگان معتبری است که از طریق وب قابل دسترسی است. این پورتال شامل خدماتی مانند لینک دسترسی به منابع، اخبار مربوط به فعالیت‌های انجام شده، پرسش از کتابدار و دیگر فعالیت‌های برخط کتابخانه است. درواقع، کتابخانه دیجیتال مجموعه روش‌ها، خدمات و ساختارهای اطلاعاتی که باعث می‌شوند تا اطلاعات در قالب یک فنآوری نوین با دسترسی آسان، سریع، و گسترده ارائه شوند. کتابخانه دیجیتال یک نوع سیستم بازیابی اطلاعات است که بدون محدودیت مرزهای فیزیکی امکان بازیابی اطلاعات، دسترسی آسان و ارائه‌ی بهترین خدمات از راه دور را به جامعه دانشگاهی برای دسترسی به منابع معتبر فارسی و لاتین امکان‌پذیر می‌سازد. 

 مالکیت معنوی، شامل حقوق مرتبط با آثار ادبی، هنری، علمی، نمایش‌های هنرمندان بازیگر، صدای ضبط شده، برنامه رادیویی، اختراعات در کلیه زمینه‌های فعالیت انسان،کشفیات علمی، طراحی‌های صنعتی، تجاری، خدماتی، نام‌های تجاری و عناوین حمایت در برابر رقابت نامطلوب و سایر حقوقی که ناشی از فعالیت معنوی در قلمرو صنعتی، علمی، ادبی و هنری می‌باشد. بکارگیری مکانیزم‌هایی جهت حفظ، گسترش و توسعه، توجه به مسئله مالکیت معنوی[1]، از مهمترین ملاحظات در کتابخانه‌های الکترونیکی می‌باشند. حقوق پدیدآورندگان برای کنترل وضعیت و استفاده از آثاری که خلق می‌کنند، از سوی پیمان‌های بین‌المللی و همچنین قوانین بسیاری از کشورها به رسمیت شناخته شده است. این حقوق در مجموع به‌عنوان «کپی‌رایت» نامیده شده است. کپی‌رایت، حقوق انحصاری زیادی را به نویسنده یا پدیدآورنده اثر در ارتباط با استفاده از اثرِ تحت حمایت کپی‌رایت اعطا می‌کند. کپی‌رایت یک حق مالکیت فکری است که می‌تواند انتقال داده شود یا به ارث باقی گذاشته شود، و این درست شبیه به حقوق مالکیت در مورد دارایی‌‌های فیزیکی و مادی است که انتقال می‌یابد.

کتابخانه الکترونیکی محیطی است که به محققین و پژوهشگران این امکان را می‌دهد که بدون صرف وقت و هزینه به منابع الکترونیکی و پایگاه‌های اطلاعاتی دسترسی پیدا نموده و اطلاعات موردنیاز را کسب نمایند.  منظور از مجموعه‌های الکترونیکی، پایگاه‌های ارائه دهنده منابع الکترونیکی شامل تعداد مختلفی از انواع منابع الکترونیکی موجود در زمینه‌های مختلف می‌باشد که از طریق ناشران و یا شرکت‌های تولیدکننده منابع اطلاعاتی ارائه شده و در اختیار کاربران قرار دارند  و شامل پنج گروه زیر می‌باشد:

الف- پایگاه‌های اطلاعاتی و مجلات الکترونیکی خریداری شده (کنسرسیومی وزرات بهداشت)

ب- پایگاه‌های دسترسی آزاد (Open access)

ج- منابع رایگان تحت‌وب

د- پایگاه‌های اطلاعاتی فارسی خریداری شده توسط دانشگاه

و- کتاب‌های مجازی ( با فرمت pdf )

منابع دیجیتالی شامل اطلاعاتی است که در پایگاه‌های اطلاعاتی الکترونیکی با حجم بسیار زیاد وجود داشته است.  انواع مختلف منابع اطلاعاتی اعم از کتاب‌ها، مجلات، پایان نامه، طرح تحقیقاتی، کارآزمایی‌های بالینی، اطلاعات دارویی، راهنماهای پزشکی، چندرسانه‌ای‌ها، تصاویر، فایل‌‌های ویدئویی الکترونیکی می‌باشد که به‌صورت برخط و از راه دور قابل استفاده و در دسترس کاربران مجاز می‌باشد.

مدیریت حقوق دیجیتال به عنوان چتری گسترده، به انواع مختلف فنآوری اطلاق می‌شود که به وسیله دارندگان حق و پدیدآورندگان مورد استفاده قرار می‌گیرد تا دسترسی به آثار دیجیتالی تحت حمایت کپی‌رایت را محدود کند و در نتیجه از تکثیر و دستیابی غیر‌مجاز به این آثار ممانعت به عمل آورد. ظهور فنآوری‌های نوین ارتباطی اگرچه بر میزان و سرعت دسترسی عموم به منابع اطلاعاتی افزوده است اما به موازاتش در نقض گسترده کپی‌رایت هم تاثیر داشته است.

حق دسترسی به منابع دیجیتال، حق استفاده از منابع خریداری شده که از طریق کتابخانه ی دیجیتال دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی دسترس‌پذیر است، مختص کاربران دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی است. کاربران این دانشگاه، مجاز به در اختیار گذاردن اطلاعات کاربری خود به سایرین نبوده و موظف به استفاده قانونی از آن هستند

تکثیر منابع دارای حق طبع و نشر^[2]،  کتابخانه‌ی دیجیتال دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی و کاربران آن، حق بازنشر منابع دارای حق کپی رایت را بدون اجازه مالک (مالکان) اطلاعات ندارند.

صیانت از حقوق مؤلفان امکان کپی، انتشار، توزیع، بارگذاری در سایت، نمایش و اجرای تمامی منابع دارای حق مولف، بدون اخذ مجوز کتبی ازصاحب آن منبع، وجود ندارد. رعایت قوانین و حقوق مؤلف در تمامی فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی دانشگاه الزامی است. این الزام در خصوص همه منابع مورد استفاده و یا تولید شده توسط کاربران دانشگاه، باید رعایت شود کپی قسمتی از یک کتاب به منظور آموزش شخصی، مجاز است اما کپی کردن یک کتاب یا پرینت یک کتاب الکترونیک، همیشه ممنوع است. هرگونه استفاده‌ی تجاری از منابع ممنوع است کاربران فقط امکان تورق و چاپ چکیده فارسی و لاتین و فهرست مندرجات فایل الکترونیکی و چاپی پایان نامه ها و طرح های تحقیقاتی را دارند و متن کامل منبع قابل دانلود نباشد.

محدودیت های قانونی، استفاده از منابع الکترونیک و دیجیتال خریداری شده، محدود به کاربران دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی و برای تامین نیازهای تحقیقاتی، آموزشی و مطالعات شخصی ایشان است. استفاده‌ی تجاری از این منابع به هرشکل ممنوع است بر اساس قراردادهای متمرکز منابع الکترونیک از سوی وزارت بهداشت، کاربران اجازه ارسال منابع یا بخش‌هایی از آن را به شبکه های اجتماعی، دراختیار گذاردن رمز عبور و دسترسی خود به سایر افراد، استفاده تجاری، فروش و دانلود منابع به صورت پیوسته و یا باز نشر، توزیع مجدد یا بارگذاری آنها در سایر سایت ها را ندارند در صورت وجود هرگونه تضاد، شرایط و ضوابط قراردادهای امضاء شده در معاونت تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، با ناشرین مختلف، ملاک عمل خواهد بود. اداره‌ی منابع علمی و کتابخانه مرکزی دانشگاه، مجاز است نسبت به محدود کردن و یا قطع دسترسی به شبکه و منابع اطلاعاتی کاربرانی که مفاد قراردادها و قوانین حقوق مولفین را رعایت نکرده و یا نقض نمایند، اقدام نماید.

 اهداف و خط مشی

استفاده از منابع جدید اطلاعاتی نظیر منابع الکترونیکی یکی از متداول ترین راه‌های دستیابی به اطلاعات علمی جدید است. به‌دنبال اضافه شدن این نوع منابع به مجموعه کتابخانه‌ها ، سیاست‌های کلی ، برنامه‌ها و اهداف کتابخانه‌ها نیز دستخوش تغییراتی شده‌است. بدلیل تفاوت‌های ساختاری منابع الکترونیکی با مجموعه‌های سنتی در کتابخانه‌ها ، لازم است چارچوب کلی ارائه خدمات مربوط به این منابع تعیین و تدوین گردد. آیین نامه حاضر با هدف بهبود ارائه خدمات و رعایت حقوق مالکیت فکری و مسائل حقوقی مربوط به استفاده از منابع الکترونیکی تدوین شده است. یکی از مهمترین اهداف کتابخانه دیجیتال ارتقاء کیفیت ارائه خدمات به کاربران، به خصوص از طریق حذف موانع زمانی و مکانی، همچنین کمک به ارتقاء سطح کیفی آموزش و پژوهش در دانشگاه از طریق تامین منابع اطلاعاتی در جهت ارائه خدمات از راه دور در راستای رسالت و مأموریت دانشگاه علوم پزشکی می‌باشد.

 اهداف کتابخانه دیجیتال به شرح زیر می‌باشد:

1. ارائه خدمات از راه دور مرجع جهت راهنمایی، آموزش و توانمندسازی جامعه دانشگاهی
2. فراهم‌آوری و گردآوری مواد کتابخانه‌ای و ایجاد دسترسی به منابع الکترونیکی معتبر و به‌روز به زبان   فارسی و لاتین به جامعه دانشگاهی
3. استفاده از فنآوری‌های نو و به روزرسانی مهارت‌های کتابداران جهت ارائه هر چه بهتر و بیشتر خدمات به جامعه دانشگاهی
4. پرورش نیروی متخصص در حوزه کتابخانه دیجیتال و استفاده و جستجوی منابع الکترونیکی
5. تأمین و تجهیز فضای مناسب جهت استفاده بهینه از منابع الکترونیکی
6. برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی مداوم برای استفاده از منابع الکترونیکی
7. تهیه فایل راهنما و بروشور به منظور اطلاع‌رسانی از منابع و خدمات کتابخانه الکترونیک به کاربران
8. ارائه خدمات اطلاع‌رسانی و مرجع به کلیه مراجعان به صورت آنلاین و پست الکترونیکی
9. روزآمدسازی وب‌سایت کتابخانه الکترونیک
10. مدیریت و نظارت بر نرم‌افزار جامع کتابخانه‌ای تحت شبکه دانشگاه
11. تدوین خط‌مشی و آیین‌نامه‌های لازم در ارتباط با فعالیت­­های کتابخانه الکترونیک

امکان  استفاده از کتاب الکترونیک

امکان دانلود و پرینت قسمتی از کتاب الکترونیک، به منظور اهداف آموزشی و پژوهشی مجاز است. اما دانلود یا پرینت کل کتاب و هرگونه استفاده‌ی تجاری از کتاب‌های الکترونیک ممنوع است. همچنین جهت پای‌بندی به قوانین ذکرشده، کتابخانه‌ی دیجیتال دانشگاه می‌تواند اقدام به قطع دسترسی یا محدودکردن آن برای کاربرانی که مفاد این آئین نامه را رعایت نکنند، نماید. علاوه بر این، به منظور حمایت از جریان دسترسی باز به اطلاعات، کتابخانه‌ی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، از دسترسی باز و مدل‌های جدید انتشار و توزیع که به حقوق صاحب اثر احترام گذاشته و در عین حال اجازه‌ی دسترسی گسترده‌تر به منابع را می‌دهند، حمایت می‌کند.

افراد مجاز به استفاده از کتابخانه‌های الکترونیکی

  استفاده از امکانات کتابخانه در درجه اول برای اعضاء هیأت علمی، دانشجویان و کارکنان دانشگاه امکان‌پذیر می‌باشد.

تبصره1: اعضاء هیأت علمی و کارمندان سایر دانشگاه‌ها، با ارائه‌ی معرفی‌نامه از دانشگاه محل خدمت خود می‌توانند با رعایت این آیین نامه از کتابخانه استفاده کنند. این قبیل کاربران متعهد می‌گردند تا در تحقیقات خود اقدام به ذکر نام دانشگاه علوم  توانبخشی و سلامت اجتماعی به عنوان یکی از رفرنس‌های تحقیقات خود علاوه بر مرجع استفاده شده، نمایند.

تبصره2: برای استفاده موردی از کتابخانه الکترونیک ارائه معرفی‌نامه‌ی رسمی یا کارت شناسایی معتبر امکان پذیر خواهد بود.  بدیهی است در این صورت استفاده از منابع الکترونیک صرفاً در محل کتابخانه و در ساعات تعیین شده امکان‌پذیر می‌باشد.

تبصره3: با توجه به اینکه حقوق معنوی پدیدآورنده محدود به زمان و مکان نیست و غیر قابل انتقال است[3] لذا استفاده‌کنندگان از منابع دیجیتال مکلف به رعایت حقوق معنوی پدیدآورندگان آثار می‌باشند در غیر این‌صورت برابر ماده 3 قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان (1348) رفتار می‌گردد.

        هرگونه سوء استفاده از کارت دانشجویی، معرفی‌نامه‌ها و کارت شناسایی دانشگاه جهت استفاده از کتابخانه الکترونیک، موجب محروم‌شدن فرد یا افراد متخلف از کلیه خدمات کتابخانه‌ها اعم از الکترونیک و غیرالکترونیک دانشگاه به مدت یک سال خواهد شد و چنانچه استفاده غیر مجاز از کتابخانه‌ها منجر به وارد آمدن خساراتی هم باشد، برابر ماده  قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان³  رفتار خواهد شد.

توزیع و امانت منابع الکترونیک^[4] : دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، برای اهداف غیرتجاری حق توزیع و امانت منابع دیجیتال را داشته و برای این کار قوانین بین‌المللی را رعایت می‌کند.

شرایط دسترسی به منابع کتابخانه دیجیتال
اغلب پایگاه های اطلاعاتی موجود درکتابخانه دیجیتال  دانشگاه به روش اشتراک سالانه توسط وزارت بهداشت تهیه شده است و مالکیت آن متعلق به ناشر یا کارگذار است، دسترسی و استفاده از این پایگاه‌ها مطابق با شرایط ذیل می باشد:

الف. بر اساس توافق بین وزارت بهداشت- دانشگاه و ناشران- نمایندگان دانلود تمام کتاب یا  تمامی مقالات یک شماره از یک مجله در یک زمان مشخص توسط کاربران ممنوع بوده و به عنوان تخلف از سوی ناشر و دانشگاه شناخته می شود.

ب.  مسؤلیت حفظ اکانت تعریف شده برای کاربر بر عهده کاربر می‌باشد، در صورت استفاده‌ی نادرست از این اکانت مسئولیت و عواقب آن بر عهده کاربر خواهد بود.

ج. اکانت ایجاد شده برای هر کاربر برای دسترسی به اینترنت، صرفا جهت دسترسی آسان تر به منابع می‌باشد و سطح دسترسی به این منابع  مانند: تعداد منابع و زمان دسترسی به آرشیو مطالب یک منبع مطابق قرارداد و نحوه اشتراک مجموعه‌های کتابخانه دیجیتال است.

جبران خسارت

 1. چنانچه کاربران دانشگاه اقدام به استفاده غیرمجاز نمایند[5] ، فرد یا افراد متخلف، برابر قوانین حمایت از حقوق مؤلفان و مصنّفان موظف به پرداخت کلیه خسارات حاصله به دانشگاه می‌باشند. همچنین مراتب به مدیریت کتابخانه جهت اخذ تصمیم مقتضی )تذکر شفاهی، درج در پرونده دانشجویی یا پرسنلی، گزارش به کمیته انضباطی) گزارش گردیده و کتابخانه تا زمان تعیین تکلیف، از ارائه هرگونه خدمات به استفاده کننده معذور می‌باشد.

2. چنانچه در اثر سوءاستفاده از منابع دیجیتالی یا جعل[6] آن و یا عدم رعایت قوانین حق مؤلف و کپی‌رایت[7]  خسارتی به فرد یا افرادی) داخل یا خارج از دانشگاه (وارد آید، فرد متخلف شخصاً متعهد و مسئول جبران خسارات حاصله برابر قانون حقوق مولفان و مصنّفان 1331 خواهد بود [8]و دانشگاه در این مورد هیچگونه مسئولیتی نخواهد داشت. علاوه بر آن دانشگاه می‌تواند جهت جبران خسارت مادی و معنوی وارد شده خود با مراجعه به مراجع رسمی دادگستری برابر ماده 31 قانون حق مولفان و مصنفات 1331 علیه فرد یا افرادسوءاستفاده کننده اقدام نماید.

3. مفاد این آئین نامه، حسب مورد برای کلیه استفاده کنندگان از کتابخانه اعم از اعضای هیات علمی، کارکنان، دانشجویان و افراد غیر وابسته به دانشگاه لازم الاجرا است.

تبصره1: هرگونه تغییر در متن این آئین‌نامه منوط به پیشنهاد شورای رؤسای کتابخانه‌ها و تصویب شورای پژوهشی دانشگاه می‌باشد.

*آیین نامه مالکیت معنوی کتابخانه دیجیتال در تاریخ 21-7-1404 در شورای پژوهشی دانشگاه علوم  توانبخشی و سلامت اجتماعی مورد بررسی و تصویب قرار گرفت.